Juergen Klopp, niềm cảm hứng ở Anfield, HLV mà bây giờ hễ ai nhắc tên ông là lập tức người ta nghĩ ngay đến gegenpressing. Ge-Gen-Pres-sing, bốn tiếng ấy nói thì rất “bon mồm” (thuận miệng) và nghe có vẻ sang sang nhưng thực tế, hiểu nó là gì lại là cả một câu chuyện dài. Và khá nhiều người đã tranh luận với nhau rằng suy cho cùng, gegenpressing là gì cùng câu hỏi: thực sự, triết lý của Klopp có phải chỉ là gegenpresing?
Trước khi bàn về Klopp, về gegenpressing, có lẽ chúng ta hãy thử chạy vòng trở lại với con đường bóng đá, một quãng đường ngắn thôi, ở ngay những gì có thể đã, đang hoặc mới xảy ra hôm qua, hôm nay hoặc ngày mai. Từ đó, cánh cửa mở ra để Klopp là chủ nhân căn nhà tưởng tượng chào đón chúng ta sẽ gần hơn rất nhiều.
Bạn nghĩ gì về tình huống bóng đặc trưng Barca như thế này. Ở sân nhà, Umtiti-Pique-Busquets chuyền đi chuyền lại cho nhau hơn chục đường chuyền ngắn, đúng đặc trưng kiểu chuyền an toàn (safe pass) để duy trì kiểm soát bóng. Rồi bất thần, khi đối thủ của Barca bắt đầu lộ ra vài khoảng trống do cự ly, cấu trúc, hình dạng đội hình xộc xệch, Umtiti chuyền bóng cho Rakitic đang chơi ở vùng đệm (half space) bên phải. Ratkitic nhìn thấy Messi ngay phía trên mình, anh xẻ đường chuyền giữa hai tiền vệ đối thủ để bóng đến chân Messi. Messi nhìn thấy Sergi Roberto leo lên ở biên phải, anh đập nhả (underlap) với Roberto để thoát hậu vệ đang dâng lên kèm sát mình. Đón bóng từ Roberto, Messi xộc thẳng xuống góc vòng 16m50, xẻ đường chuyền hướng đến góc xa (cột 2). Ousmane Dembele lao xuống như chớp, đón bóng, chỉnh nhanh một nhịp và căng ngược ra cho Suarez lao vào dứt điểm. Cả đội Barca ăn mừng. Tất cả chỉ diễn ra trong vòng chưa đến 10 giây, và đối thủ của Barca không hiểu chuyện gì xảy ra, trong khi đó, rất nhiều người chứng kiến phải thoáng nghĩ “không hiểu họ chơi bóng kiểu gì. Đó là thứ bóng đá từ vũ trụ”.
Rồi, hãy dẹp Barca từ vũ trụ ấy sang một bên, và nhớ lại một tình huống khác. Trận gặp Man United ngày 28/11/2015, trên sân nhà của Leicester (xem minh hoạ). Man United dâng cao uy hiếp từ đầu, muốn có những bàn thắng sớm để khiến hiện tượng Leicester phải trở về với mặt đất. Qủy đỏ tin rằng trước đó 2 tháng Arsenal có thể thắng Leicester City 5-2 ngay trên sân King Power thì họ cũng dư sức làm được điều đó. Một cú dứt điểm không thành của Man United, Schmeichel bắt gọn bóng. Anh ta ném nhanh cho Fuchs. Fuchs chạy băng lên với tốc độ rất cao ở cánh phải. Sau cú rút 40m, Fuchs nhận thấy Vardy đang chạy như gió trước mặt mình, phía trước mình 20m. Vardy đã sắp vào vòng cấm của Man United rồi. Fuchs tung đường chuyền đón đầu. Vardy tiếp bóng ngay khi vào đến 16m50. Sau lưng Vardy là Mahrez và Okazaki, ở hai bên vùng đệm. Vardy ung dung chỉnh bóng dứt điểm vào góc xa. De Gea bất lực. 1-0 cho Leicester City. Tất cả chỉ diễn ra trong vòg 4 giây. Rất nhiều khán giả ngỡ ngàng bật ra câu nói “má ơi, hắn chạy như máy. Máy chứ không phải người nữa rồi”. Và ở mùa giải đó, “cái máy chạy” ấy của Ranieri đã cùng Leicester City ghi nhiều bàn thắng dạng đó để lần đầu tiên trong lịch sử họ lên ngôi vô địch Premier League.
Hai pha bóng được miêu tả kia (một là tưởng tượng theo khuôn mẫu từng xảy ra nhiều lần – pha của Barca; và một là thực tế – pha của Vardy) cho bạn suy nghĩ gì? Tất cả đều chỉ quy về đúng một điểm: sự khác nhau giữa tấn công (attack) và phản công (counterattack).
Trước tiên, chúng ta hãy định nghĩa thế nào là counter, có nghĩa là “phản”. Phản ở đây có hẳn mang nghĩa “chống lại”; “đối lập lại” hay không? Nếu chỉ mang nghĩa ấy, counterattack có nghĩa là “chống lại tấn công” ư? Chống lại tấn công, xin thưa, cnỉ có một cách: đó là phòng ngự.
Vậy thì phản công (counterattack) nghĩa là gì?
Counter thực ra là một khái niệm xã hội học, để nói về một xu hướng không chủ lưu, không mang tiếng nói số đông. Ví như counterculture – phản văn hoá chẳng hạn. Phản văn hoá cũng là văn hoá. Nó là một xu hướng văn hoá thiểu số với những giá trị khác biệt so với văn hoá đại chúng đang được chấp nhận và thực hành rộng rãi. Có người cũng gọi nó là tiểu văn hoá (subculture). Và một khi nó đã đạt được số đông nhất định, nó sẽ không còn là counter nữa, mà được coi là một mẫu hình văn hoá đại chúng chủ lưu. Nó giống như Sơn Tùng M-TP. 7 năm trước, cậu ta vẫn hay ho, tài ba như hôm nay thôi. Nhưng khi ấy, hoạt động trong một môi trường giới hạn hơn, nên cậu khoác chiếc áo underground. Còn bây giờ, khi đã là vua của các thể loại fanbase, cậu ấy xuất hiện với tư cách của một nhân vật giải trí chủ lưu (Mainstream) thực sự. Và thứ cậu ấy hát cả ở thời chủ lưu lẫn underground đều là âm nhạc cả.
Vậy thì quay lại với câu hỏi ở trên, xin trả lời ngắn gọn, counterattack cũng chính là bóng đá tấn công, nhưng nó mang những giá trị khác biệt riêng biệt so với bóng đá tấn công phổ cập. Nói đúng ra, nó là “phản-tấn công”, tức là tấn công bằng những quy tắc riêng phá vỡ những quy tắc chung về bóng đá tấn công truyền thống.
Hãy phân tích tình huống Barca ở trên. Những cú chuyền ngắn an toàn giữa bộ 3 Umtiti-Pique-Busquets là hành vi DÀN XẾP. Đó là dạng dàn xếp an toàn để chờ đợi thời cơ. Nhưng khi Umtiti nhìn thấy Ratkitic có khoảng trống quá đẹp để làm điều gì đó bất ngờ, anh ta chuyền cho Ratkitic và đường chuyền ấy gọi là hành vi PHÁT ĐỘNG. Ratkitic nhận ra mối liên hệ Messi – Roberto và quá tin cậy vào tài năng của Messi, anh ta chuyền thông minh và đúng cự ly, hình dạng đội hình cho Messi. Ấy gọi là đường chuyền TỔ CHỨC. Và khi Messi đập nhả với Roberto để rồi xỉa bóng xuống cho Dembele, nó gọi là hành vi KIẾN THIẾT mà chúng ta quen được nghe là “dàn xếp tấn công” (một cụm từ rất hay) từ các BLV trên truyền hình. Cú nhà lại của Dembele chỉ đơn thuần là kiến tạo và người ta hay ghi công kẻ kiến tạo mà quên béng mất trước đó cả tổ hợp đã vận hành thế nào.
Còn pha bóng của Leicester City thì sao. Nếu không thành pha tấn công, cú ném bóng của Schmeichel sẽ chỉ đơn thuần là đường chuyền bóng an toàn. Nhưng thực tế, nó có chủ đích và mang lại pha tấn công cụ thể. Bởi thế, nó có thể được coi là hành vi PHÁT ĐỘNG. Còn Fuchs, thực tế khi nhận bóng, việc anh ta chạy và ý thức được đồng đội của mình cũng chạy đúng vị trí, hành động chuyền bóng của anh ta có thể vừa được coi là phát động, là tổ chức (cả lối chơi lẫn tấn công) và cũng là cả kiến thiết rồi kiến tạo. Tất cả được gói gọn (compact) lại trong ít hành động hơn so với pha bóng của Barca rất nhiều. Nhưng nó vẫn là tấn công. Thế thôi. Khi bạn cầm bóng, và cố gắng hướng nó đến khung thành đối phương, nó phải là tấn công chứ không thể là thứ gì khác.
Vậy thì chắc bạn đã rõ, phản công khác tấn công ở chỗ nào. Phản công chính là tấn công nhưng với ít hành vi hơn, để tiết kiệm tối đa thời gian, để tạo tính bất ngờ và từ đó mở ra cơ hội rất lớn.
Bây giờ thì ta quay lại với Juergen Klopp, nhân vật trọng tâm của câu chuyện. Gegenpressing thực chất là “counter-pressing” khi được dịch ra tiếng Anh. Nhiều người gọi nó là “pressing phản công” trong tiếng Việt và hiểu như thế không sai, song thực tế là chưa đủ. Đầy đủ hơn, chúng ta phải hiểu gegenpressing là một dạng pressing đặc trưng của Klopp, và nó có những giá trị riêng biệt, khác biệt hoàn toàn so với pressing truyền thống. Khi nó có đủ số “tín đồ” theo đuổi, trở nên phổ biến mạnh mẽ như chủ lưu, có lẽ người ta sẽ phải bỏ chữ gegen (trong tiếng Đức, gegen là counter) đi để đặt tên là Kloppressing cũng nên?
Trong pressing truyền thống, có những khu vực tổ chức pressing (chuỗi tổ hợp các hành vi được lập kế hoạch trước để đoạt lại quyền kiểm soát bóng) khác nhau. Ở phần sân nhà thì gọi là Pressing phòng ngự, ở giữa sân thì gọi là pressing tấn công còn ở phần 1/3 sân đối phương thì là pressing cực đoan (tạm dịch từ ultra offensive pressing). Lối pressing của Klopp rơi vào phần cực đoan này, nhưng nó khác với các đội bóng cũng chơi pressing cực đoan khác ở chỗ, nếu pressing được tiến hành bởi nhóm từ 3-5 cầu thủ thì gegenpressing nhiều khi chỉ sử dụng 2 cầu thủ chơi cao nhất mà thôi. Chủ đích của họ là phong tỏa, tạo áp lực, chia cắt các cầu thủ phòng ngự đối phương để họ không thể phát động bóng. Hướng nhắm tới luôn là thủ thành (nếu thủ thành giữ bóng), trung vệ, hai hậu vệ biên và tiền vệ trụ. Trong khi đó, ở tuyến dưới, Klopp hình thành một nhóm khác, với khoảng 3-5 cầu thủ, quây, bóp nghẹt không gian những cầu thủ phía trên của đối phương. Như vậy, gegen pressing là tối thiểu hai tổ hợp cầu thủ tổ chức pressing cùng lúc ở 2 khu vực. Và quan trọng nhất, hai tổ hợp ấy bổ trợ cho nhau nhuần nhuyễn nhưng có thể coi là hai module hoạt động độc lập với nhau. Để tập đến trình độ ấy, cầu thủ phải có ý thức chiến thuật rất cao và độ hiểu nhau cũng cực lớn. Và hãy thử đặt mình vào vai trò của một trung vệ (hoặc thủ thành) của đội bóng đối thủ của Liverpool chúng ta mới hiểu gegenpressing ghê gớm đến mức nào. Bạn sẽ ngộp thở khi cầm bóng vì không biết có thể chuyền vào đâu, cho ai là an toàn nhất.
Chừng đó có lẽ là đủ để nhận diện gegenpressing, theo quan niệm “phản-pressing” cũng là một dạng pressing với những giá trị và phong cách khác. Song đủ nhận diện không có nghĩa là đủ để đánh giá bản chất, dù chỉ là phổ quát. Gegenpressing còn một yếu tố nữa không thể bỏ qua. Đó là việc đoạt bóng ở phần sân đối phương mang lại một hiệu quả vô cùng quan trọng. “Nếu đoạt bóng ngay ở phần 1/3 sân đối phương, bạn chỉ cần 1 đường chuyền là có ngay cơ hội dứt điểm. Không một cầu thủ tổ chức tấn công nào trên thế giới này có thể làm tốt hơn so với việc ta ở vào tình thế ấy cả”, đó chính là lời tự nhận định của Klopp về gegenpressing của mình. Và ông nói đúng. Nếu Messi cần thời gian đột phá, cần phối hợp bật nhả với đồng đội để rồi mới tỉa bóng cho Dembele thì ở gegenpressing, đoạt được bóng xong, chỉ cần một đường chuyền là đã có thể có cơ hội uy hiếp khung thành. Thậm chí, có nhiều tình huống, đoạt bóng xong, Sadio Mane hay Salah, Firmino chỉ cần dấn 1 nhịp là đã đối diện thủ thành đối phương rồi. Nói chung, gegenpressing là khi đoạt bóng, tổ chức tấn công chớp nhoáng bỏ qua mọi giai đoạn cơ bản như phát động, tổ chức hay kiến thiết mà thay vào đó là trực diện, đánh nhanh rút gọn. Hơn nữa, gegenpressing còn “chống lại pressing” ở chỗ: nếu ta chớp nhoáng tấn công sau khi đoạt lại bóng, đối thủ chưa kịp tổ chức lại đội ngũ để pressing, điều đó có nghĩa là ta đã không cho họ chơi pressing đúng nghĩa và bài bản. Nói dùng pressing để chống lại pressing cũng là vì thế. Và chính Klopp cũng đã nhận xét rằng “Thời điểm tốt nhất để đoạt lại bóng là khi vừa mất nó, lúc đối thủ chưa định hình được hướng triển khai. Và thời điểm tốt nhất để tấn công cũng là khi vừa đoạt lại bóng, khi đối thủ còn chưa kịp sắp xếp lại đội hình”.
Như vậy, gegenpressing còn khác với pressing truyền thống ở điểm nào? Dễ nhận thấy, pressing truyền thống là để đoạt lại bóng. Đoạt lại bóng rồi, bạn sẽ cần dàn xếp an toàn, phát động, tổ chức, kiến thiết… rồi mới uy hiếp khung thành đối thủ. Hoặc có nhanh như của Leicester thì đoạt bóng xong, cũng cần phải có phát động hoặc kiến thiết. Còn gegenpressing thì sao? Nhanh gọn: đoạt bóng xong, dứt điểm hoặc kiến tạo cho đồng đội dứt điểm đúng kiểu “Cướp xong Giết”. Dễ hiểu, cự ly từ điểm đoạt bóng đến khung thành đối phương là quá gần.
Có lẽ, tới đây là chúng ta đã hiểu phần nào (đáng kể) về gegenpressing rồi. Và nghe những lời phân tích có thiên hướng ca ngợi nó, hẳn bạn sẽ đặt câu hỏi “ưu việt thế thì tại sao nó lại không giúp Klopp có nhiều danh hiệu như Mourinho hay Pep Guardiola?”. Đơn giản thôi, hãy xem Liverpool đá với Tottenham cuối tuần này, bạn sẽ nhận ra một điểm đặc trưng của Gengenpressing. Lối chơi ấy diễn tiến theo một quy luật rất dễ nhận diện: Juergen Klopp luôn yêu cầu dâng cao đội hình để pressing cực đoan và pressing tấn công nhằm có bóng và tạo cơ hội áp đảo ngay lập tức. Nhưng nếu chỉ sau khoảng 6 giây mà không lấy lại được bóng, ông yêu cầu toàn bộ đội hình lui về tạo nên một khối cô đặc chắn trước bóng, không cho đối thủ có không gian triển khai. Thời gian cô đặc trước bóng đó cũng chính là lúc các cầu thủ của Klopp tích lũy lại năng lượng. Hơn ai hết, Klopp hiểu rằng gegenpressing tiêu hao thể lực kinh khủng. Và đội bóng của ông cũng thường có thói quen chơi chậm lại, lùi sâu hơn ở giữa hiệp để dưỡng sức nhằm dành trọn năng lượng cho những cú bung ra ở cuối hiệp, thời điểm đối thủ hay mất tập trung nhất. Chính vì thế, gegenpressing cũng hay gặp rủi ro lớn là nếu đối thủ tỉnh táo, họ có thể khai thác không gian sau lưng hàng thủ (khi đội bóng của Klopp say mê dâng quá cao) và hơn nữa là vấn nạn chấn thương do cường độ hoạt động quá khắc nghiệt.
Vậy thì chốt lại, gegenpressing có phải là triết lý của Juergen Klopp hay không? Thực ra là không. Nó chỉ là phương pháp chiến thuật của ông mà thôi. Triết lý là thứ gì đó súc tích hơn, khái quát hơn và mở ra nhiều hướng hình dung hơn. Nói gegenpressing là triết lý của Klopp là chưa đủ. Triết lý của ông, đơn giản hơn nhiều, như chính cách ông tự nhận xét về bóng đá của mình rằng “bóng đá với tôi là tốc độ và cảm xúc”. Tốc độ ở đây không chỉ là những cỗ máy chạy như kiểu Vardy mà còn là tốc độ tư duy, tốc độ chuyển đổi lại trạng thái, tốc độ ra quyết định. Tốc độ cực cao ấy không có nghĩa chỉ là những pha pressing cực đoan để nhằm kiếm cơ hội uy hiếp khung thành ngay mà nó phải là tốc độ tổ chức pressing để “cắt đứt mọi khả năng chuyền bóng trong khi đó tổ chức khép chặt vòng vây người cầm bóng”. Tốc độ cực cao ấy còn khiến đối thủ “không kịp thở”, tức là không có cả thời gian lẫn không gian kịp để xử lý quả bóng thế nào cho chính xác. Tốc độc cực cao ấy còn dẫn tới việc đối thủ không kịp chuyển đổi trạng thái từ tấn công sang phòng ngự và ngược lại. Và quan trọng hơn nữa là cảm xúc, thứ nhiều người đang rên lên là bóng đá đã mất đi quá nhiều suốt hơn chục năm qua. Hãy nghĩ, nếu không có cảm xúc, khó có thể chịu nổi lối chơi như hành xác của Klopp. Cảm xúc ấy như một liều adrenaline khiến cầu thủ hưng phấn và tỉnh táo hơn. Và vượt trên tất cả, nó còn là cảm nhận về chính đồng đội của mình, để kết cục của những đường chuyền bao giờ cũng là nụ cười, với hàm ý kiểu như “má ơi, sao anh em mình hiểu nhau thế nhỉ?”.
Chém bóng đá vs Hà Quang Minh 