Mourinho trở lại Stamford Bridge, ở tư thế của một người cận kề thất bại ở Man United, và tư thế ấy sẽ khiến cuộc tái ngộ đội bóng cũ mang nhiều màu sắc xung đột cảm xúc hơn. Bạn có thể lý giải rằng Mourinho đã mang về Old Trafford 3 chiếc cúp (1 Europa League, 1 League Cup và 1 FA Community Shield) nhưng thực sự, 3 danh hiệu ấy chỉ có ý nghĩa với những CLB ở tầm Everton, Newcastle chứ không phải ở vị thế của Man United.
Một điều không ai có thể phủ nhận được chính là Mourinho đã từng là một trong số hiếm người quan trọng nhất góp phần tạo dựng nên một đế chế Chelsea hùng mạnh nhưng lại không đáp ứng được kỳ vọng ngày một được nâng cấp của ông chủ đội bóng. Ai cũng hiểu, Abramovic muốn một Chelsea chơi gợi cảm hơn, chơi tấn công, chơi kiểm soát bóng bởi đó là thứ bóng đá có thể tạo dựng hình ảnh thương hiệu tốt hơn, mang lại nhiều nguồn lợi hơn nữa. Nhưng Mourinho đã không làm được việc ấy, đặc biệt là ở lần thứ hai ông huấn luyện Chelsea, lần mà ông gạt bỏ sự “đặc biệt” của mình để gọi mình là “người hạnh phúc”. Điều mỉa mai lớn nhất ở cuộc tái ngộ này của Mourinho với Chelsea nằm ở chỗ Mauricio Sarri đang hình thành một Chelsea như Abramovic mong muốn, và Chelsea ấy lại đang chiến thắng, sau chỉ vẻn vẹn vài tháng cầm quân. Vài tháng của Sarri và cả 6 năm (2 lần) của Mourinho: đó là một so sánh đau lòng.
Ở Man United, Mourinho cũng nhận được kỳ vọng phải đưa đội bóng trở lại con đường chiến thắng, và phải duy trì được đặc tính giải trí của Man United. Nói như Woodward, Old Trafford không chỉ là một nhà hát của những giấc mơ, mà nó còn phải là một công viên Disney phiên bản người lớn, nơi mà những điều diệu kỳ phải xảy ra, đủ để đốn tim những người hâm mộ. Nhưng cho đến mùa bóng thứ ba Mourinho làm việc ở Old Trafford, Man United có gì? Điều diệu kỳ cổ tích không tồn tại; danh hiệu cao qúy vẫn rất xa ở một chốn mơ hồ nào đó. Thứ duy nhất nổi bật lúc này chỉ là một nội bộ có vấn đề, thứ “đặc sản mùa thứ ba” mà gần như mỗi nơi Mourinho tới ông đều sẽ mang theo.
Và chúng ta đã bắt đầu quay trở lại với câu hỏi xưa cũ “Mourinho có phù hợp với Man United hay không?”, như một kiến giải riêng cho sự thất vọng đang tồn tại ở “đội bóng thiên đường” của Premier League. Nhưng có lẽ, chúng ta cần phải dẹp câu hỏi cũ rích ấy sang một bên, để nhìn vào vấn đề thực sự của nó. Đó là tài năng của Mourinho và thứ gì đã cản trở tài năng ấy của ông mang lại thành công mong đợi cho Man United.
Chúng ta không thể nào chỉ nhìn vào những gì đang xảy ra tại Man United để nói rằng Mourinho không có tài. Thực tế, ở giai đoạn kể từ đầu thế kỷ 21 tới nay, Mourinho là một trong số hiếm hoi (dưới 5 đầu ngón tay) HLV được coi là tài năng bậc nhất, có khả năng góp phần định hình bóng đá đương đại. Nhưng rào cản sự thăng hoa của tài năng đó lại nằm ở chính cái tôi quá lớn của ông, một cái tôi sắt đá, một cái tôi kiên định đến thủ cựu. Nói một cách khác, Mourinho không chịu “biến hình”, không chấp nhận làm một “transformer” để kiếm tìm vinh quang trong mạo hiểm. Và để nói về sự biến hình ấy, có lẽ Mourinho nên nhìn vào câu chuyện của người ông rất kính trọng (và ngược lại cũng vô cùng tôn trọng ông) là sir Alex Ferguson. Chính Ferguson mới là HLV biến hình tài tình nhất và chỉ có sự biến hình tài tình ấy mới khiến Ferguson mang lại cả một giai đoạn hào hùng cho Man United.
Những năm tháng đầu tiên Ferguson làm việc ở Premier League, bóng đá Anh còn vô cùng “cổ điển” và nghèo nàn trong chiến thuật, với sự cứng nhắc, bảo thủ và cao ngạo của người Anh. Ngày ấy, đúng nghĩa là bóng đá “kick and rush” thống trị Premier League, với sơ đồ 4-4-2 cứng nhắc. Sự đồng dạng đến đơn điệu của các CLB Anh đã được lấp liếm đi bởi sức mạnh, tốc độ và nhiệt tâm của các cầu thủ, khiến người xem nghĩ rằng đó chính là giải đấu hấp dẫn và cống hiến nhất. Nhưng khi bước chân ra châu Âu thì sao nhỉ? Bóng đá Anh đúng nghĩa như những con cừu non trước người Đức, người Ý và người TBN. Và Ferguson là một trong những người ý thức được sự thua kém ấy cần phải được khắc phục. Chính ông đã thừa nhận sau khi đã có 3 chức vô địch Premier League (vào năm 1996) rằng “nếu không vô địch Champions League, thành tựu của tôi ở Premier League cũng chỉ là vô nghĩa”.
Thực tế, đến thời điểm 1996 ấy, Ferguson đã thực hiện việc “biến hình” khá nhiều ở Man United rồi. Với sự xuất hiện của đối thủ cạnh tranh mang tên Arsene Wenger, Ferguson bắt đầu sử dụng những cầu thủ kỹ thuật, chơi sáng tạo và hoạt động thường xuyên ở vùng giáp ranh tuyến tiền vệ và tuyến tiền đạo (between the lines-tạm dịch là tuyến đệm) để tạo ra sự khác biệt giữa Man United và phần còn lại của Premier League. Điển hình của mẫu cầu thủ hoạt động ở tuyến đệm này chính là Eric Cantona, người mà Ferguson đã quả quyết phải mua bằng được sau khi chứng kiến phong độ và lối chơi của anh ở Leeds. Ttrong khi đó, đối trọng của Fergie, Arsene Wenger, đã sử dụng Denis Bergkamp như một tiền đạo lùi khai thác hữu hiệu không gian tuyến đệm. Chính sự biến hình ấy so với phần còn lại của Premier League đã khiến Man United và Arsenal là hai đội bóng thống trị suốt thời gian cuối thập niên 90s ở Premier League. Song, như ta đã nhắc tới ở trên, Premier League là chưa đủ với Fergie và Eric Cantona cũng chưa đủ sức để mang lại khác biệt cho Man United tại đấu trường khắc nghiệt đó.
Chức vô địch Champions League 1999 của Man United không có mặt Cantona và có thể có nhiều người sẽ nói Man United có chút ít may mắn khi ở trận chung kết Hitzfeld đã có những sai lầm trong việc thay người. Song, thực chất, chẳng may mắn nào đi theo bạn suốt cả mùa giải cả, và xuất hiện trong tất cả các trận cầu khó khăn nhất. Vả lại, việc thay người của Hitzfeld cũng không sai lầm, mà điển hình là chuyện thay Mattheaus. Chính huyền thoại người Đức sau này phải thừa nhận anh bị đau và không còn đủ sức để gánh tiếp phần còn lại chứ không phải Hitzfeld quyết định chủ quan. Và trong chức vô địch đó của Man United, sự biến hình của Fergie cũng xuất hiện khi ông xây dựng đội bóng với những lựa chọn sáng giá ở giai đoạn không-Cantona.
Sheringham, người thay chân Cantona, không trẻ hơn Cantona nhưng là một bổ sung rất sáng cho hàng công vốn đã rất mạnh của Fergie. Ít ai nghĩ rằng Cole và Yorke, những người có lối chơi tương đồng nhau, lại có thể thành một cặp đẹp đến như thế. Trước khi Yorke tới, nhiều người chỉ nghĩ anh sẽ là dự bị cho Cole và Cole sẽ đá cặp với Sheringham. Nhận định ấy không sai, bởi lối đá và vị trí của Yorke trùng hợp với Cole. Và khi Fergie để họ đá cặp lần đầu, không ít người nghi ngại đó sẽ là quyết định thảm hoạ, khi Fergie đưa Man United trở lại với 4-4-2 “hồng hoang” cùng 2 trung phong chơi trên cùng một hàng ngang và chỉ kỳ vọng vào những quả tạt của Beckham mà thôi.
Đúng là những quả tạt của Beckham đã góp phần đưa Man United đi tới cú ăn ba kia. Song 4-4-2 của Fergie mùa giải ấy không “hồng hoang” chút nào. Như một run rủi của số phận, Cole và Yorke rất biết “nhường nhau mà đá”, “nhìn nhau mà đá” và họ tương tác tuyệt vời để khai thác cực tốt cái tuyến đệm vô cùng quan trọng kia. Sẽ còn rất lâu nữa mới có thể xuất hiện một cặp tiền đạo ăn ý như thế, và cái ăn ý của họ không chỉ nằm ở phối hợp khi có bóng đơn thuần mà chủ yếu nằm ở việc di chuyển, chọn vị trí làm sao để hỗ trợ được cho nhau tốt nhất. Có thể nói, Ferguson đã khiến tất cả phải bất ngờ. Và nếu bây giờ phải trả lời câu hỏi “ở mùa giải 1998/99, Cole hay Yorke ai là trung phong, ai là tiền đạo lùi?”, chúng ta có thể chịu chết. Không có sự phân công cố định nào cho họ, mà họ phải tương tác với nhau, theo mạch của trận cầu (match flow). Tuyệt vời hơn nữa, sau lưng họ Ferguson có hàng tiền vệ lý tưởng vô cùng về nhiệm vụ với một người dắt bóng (dribber) là Giggs, một người chuyền bóng (passer) là Scholes, một người tranh chấp bóng (tackler) là Keane và một người tạt bóng (crosser) là Beckham.
Sau thành công của năm 1999, Ferguson bắt đầu tăng tốc hơn nữa về việc “biến hình” để tiệm cận với từng thay đổi đến chóng mặt của bóng đá hiện đại. Đối thủ của ông, Wenger, cũng có những thay đổi nhưng chủ yếu chú trọng nhiều vào sơ đồ chiến thuật hơn. Wenger nghĩ rằng việc tạo dựng 1 Arsenal chơi kiểm soát bóng (possesion) đã tựu thành, và sự biến hình bây giờ chỉ là khâu nhân sự và sơ đồ mà thôi. Và sự biến hình của Ferguson càng phải tăng tốc hơn khi Premier League xuất hiện Mourinho, một nhân vật dị thường với triết lý mới mẻ vô cùng, một món “nhập khẩu” tinh tế từ lục địa với chức vô địch Champions League cùng Porto làm của lận lưng. Quả thật, Mourinho đã làm Ferguson đã phải e ngại vô cùng. Mourinho đã biến Premier League thành một giải đấu khác hẳn. Ông ta xoá bỏ hoàn toàn Chelsea cũ kỹ, cổ điển, chơi “sên sến” mà không hiệu quả để xây dựng nó thành một cỗ máy hủy diệt. Để rồi từ chính cỗ máy ấy, các đội bóng khác bắt đầu rục rịch thay đổi theo chiều hướng “hoặc là tìm cách để không thua nó, hoặc là tìm cách học hỏi từ nó”.
Trước tình thế đó, Ferguson có những biến hình có thể nói là vĩ đại nhất trong sự nghiệp của ông. Rất tiếc là thành tựu của biến hình ấy lại xảy ra ở chính mùa bóng Mourinho bị sa thải, và thành tựu tối thượng của mọi nỗ lực biến hình kia lại nằm ở trận chung kết Champions League 2008 tại Moscow. Nếu lục lại sơ đồ của Man United ở trận chung kết đó, chúng ta sẽ thấy mỗi nơi một phách. Sơ đồ xuất phát thì là 4-4-2, với Tevez – Rooney đá cặp với nhau. Còn sơ đồ “hành động” theo mạch trận thì lại được ghi là 4-3-3 với Ronaldo chơi trên hàng tiền đạo. Nhưng nếu nhìn vào cả mùa bóng, chúng ta sẽ nhận ra rằng Ferguson tinh vi đến mức độ nào. Ông để Man United chơi 4-6-0 ở những tình huống Man United mất bóng, hoặc mới bắt đầu phát động. Nhưng khi vận hành vào tình huống tấn công cụ thể, họ có thể là 4-3-2-1, 4-3-3 hay 4-2-3-1 tùy theo tình thế trên sân. Và điều đáng kinh ngạc nhất ở ông chính là cách sử dụng Rooney cùng Tevez. Cầm trong tay hai tiền đạo xuất sắc bậc nhất lúc bấy giờ, ông giao nhiệm vụ của họ chủ yếu là di chuyển, tham gia vào lối chơi để tạo mọi điều kiện cho Ronaldo lên ngôi. Cụ thể, Rooney di chuyển nhiều theo trục dọc, tạo thành mối nối hữu hiệu giữa hàng tiền vệ và tuyến tấn công. Trong khi đó, Tevez di chuyển rộng, theo chiều ngang, kéo giãn hệ thống phòng ngự của đối thủ, để lộ ra những khoảng trống cho đồng đội thâm nhập. Kết quả: Ronaldo lần đầu tiên ghi tới 42 bàn trong một mùa giải và Man United thắng cả danh hiệu lẫn cuộc làm giá với Real sau này.
Điều gì sẽ xảy ra nếu Ferguson cũng là một con người bảo thủ đến lì lợm và không chịu thay đổi cái tôi của mình? Rất có thể Man United sẽ không thể tiếp nối được thành công ở thế kỷ 21 này và ông cũng sẽ phải rời Old Trafford từ sớm hơn ngày giải nghệ rất nhiều. Nhưng Ferguson lại chọn lựa cách khác. Ông biến hình. Ông thấu hiểu rằng bóng đá cải cách chính nó mỗi ngày và nếu người HLV không là một “transformer” đúng nghĩa, ông ta sẽ thất bại trước tương lai trong nỗi ẩn ức rằng “ơ kìa, quá khứ tôi từng lẫy lừng thế kia mà”.
Câu chuyện biến hình của Ferguson ở từng giai đoạn làm việc cho Man United thật ra còn nhiều, rất nhiều và ở trên chỉ là những điển hình nổi bật mà thôi. Còn bây giờ, nó là việc của Mourinho. Mourinho có chịu biến hình hay không, hay ông chỉ cố gắng bắt đội bóng phải biến hình để phù hợp triết lý của mình? Sai lầm của Mourinho có thể nằm ở cái tôi quá lớn ấy. Tài năng của Mourinho là thượng thừa và đừng vì chuyện ông lựa chọn lối chơi kiểm soát thế trận, kiểm soát đối thủ mà chúng ta nghĩ rằng ông không biết cách tạo dựng một đội bóng chơi kiểm soát bóng. Ông thừa kiến thức, kinh nghiệm để tạo dựng một đội bóng chơi kiểm soát bóng nhưng dường như ông không thích lối chơi ấy thì đúng hơn. Phải chăng, ông không muốn bị so sánh với Pep Guardiola, thậm chí bị cho rằng học đòi theo Guardiola? Hay là ông vẫn còn giữ sự thù ghét Barca tới đỉnh điểm, thù ghét tới mức quyết chí không bao giờ để đội bóng của mình chơi cùng 1 triết lý như nó? Nhưng có vẻ, là một người chú trọng kết qủa, ông không phải một kẻ dám mạo hiểm thay đổi mình? Với ông, công thức đã mang lại cho ông chiến thắng là công thức an toàn, và ông không muốn thoát ra khỏi vùng an toàn ấy.
Song, có lẽ đã đến lúc Mourinho cần hiểu nghề HLV (cũng như nhiều nghề khác) là phải cập nhật mình, phải thay đổi, phải biến hình, nhất là ở thời đại công nghệ cao này. Sau trận thua Tottenham, ông đưa 3 ngón tay lên, và nói trước báo giới “thấy gì không? 3. Chúng tôi để thua 3 bàn. Nhưng 3 cũng là số lần vô địch Premier League của tôi. Còn tất cả bọn họ (19 HLV còn lại) mới chỉ vô địch có 2 lần thôi. Thế nhé”. Ông vẫn là ông. Kiêu ngạo, biết tạo tranh luận, biết trở thành điểm nóng thu hút áp lực thay cho cầu thủ. Nhưng ông cũng nên hiểu rằng, giới chủ bóng đá hôm nay sẽ không ngồi đếm danh hiệu quá khứ của ông. Thay vào đó, họ đếm danh hiệu sẽ có trong tương lai của họ và đồng thời đếm lại các tỷ lệ thống kê đội bóng có được sau mỗi trận cầu. Mà ở tỷ lệ thống kê, rất buồn, Man United đang vô cùng thiếu thuyết phục.
Chém bóng đá vs Hà Quang Minh 