“Đội bóng của Pep Guardiola hôm nay xuất quân với sơ đồ hàng thủ 3 người (back three)”; “Sarri hôm nay sử dụng sơ đồ 4-3-3 khi Chelsea hành quân tới abcd”… Đó là những câu mà chúng ta nghe rất quen trên truyền hình, từ các bình luận viên, hoặc đọc quen trên các nhật báo thể thao, từ các tay bút dự đoán trước các trận đấu. Và dường như mật độ xuất hiện của những “4-3-3” hay “hàng thủ 3 người (back three)” ngày càng dày đặc hơn, khiến chúng ta chợt thoáng nghĩ về 4-2-3-1, đội hình từng là mẫu công thức chung của rất nhiều đội bóng trong suốt những năm dài, đội hình từng được coi là thời thượng. Phải chăng 4-2-3-1 đã bắt đầu lạc hậu, và dần dà bị thay thế bởi những sơ đồ khác, nhất là khi bóng đá ngày càng tiến hoá với tốc độ chóng mặt như ngày hôm nay.
Cũng có thể có một sự nhạt nhòa dần đối với 4-2-3-1 nhưng không thể nào chúng ta phủ nhận rằng nó đã đi vào đời sống bóng đá quen thuộc đến mức nhiều CĐV nhắm mắt cũng có thể đọc được đội hình tối ưu của vài đội bóng cùng lúc trong diện mạo 4-2-3-1 ấy. Và nhất là khi những ngôi sao tấn công biên với hình mẫu tiêu biểu như Cristiano Ronaldo vẫn đang chiếm đa số trong số các cầu thủ tấn công đương đại, chúng ta càng cảm thấy 4-2-3-1 gắn bó đến mức nào. Vậy thì có hay không sự “thoái trào” của 4-2-3-1 khi bắt đầu có nhiều đội bóng từ bỏ nó để chơi 4-3-3, 3-4-3? Và có bao giờ chúng ta tự hỏi, 4-2-3-1 bắt đầu từ đâu, nó để lại di sản lớn lao nhường nào cho thế giới bóng đá hôm nay hay không?
Rất nhiều tài liệu đã cố gắng diễn giải cội nguồn của 4-2-3-1 và với quá nhiều luồng dữ kiện như thế, chúng ta như lạc vào một mê cung không có lối ra. Và thực tế, để ghi tên một ai đó là người xứng đáng với cái gọi là “cha đẻ” hay “người phát triển” 4-2-3-1 là điều bất khả. Nói như kiếm hiệp, sơ đồ trong bóng đá chẳng khác gì chiêu thức cả. Nhưng khi tỷ võ, chẳng ai lại múa nguyên một bài quyền với đầy đủ các chiêu thức của nó cả. Người ta sẽ phải biến chiêu, biết dùng chiêu thức nào để đối lại chiêu thức nào. Và bóng đá là tình thế. Bởi vậy, xuất phát với sơ đồ nào là một chuyện, ứng biến với đối thủ theo tình thế lại là chuyện khác. Cái đó gọi là “mạch trận đấu” (match flow) và chính sự biến chuyển trong mạch trận đấu ấy, sơ đồ nào có quân bình thời gian nhiều nhất chính là sơ đồ mà đội bóng áp dụng cho trận cầu, chứ không phải cái cách sắp xếp như truyền hình vẽ ra trước mỗi trận cầu.
Chính vì thế, một đội bóng xuất phát 4-3-3 hay 3-4-3 hoàn toàn có thể vẫn chơi 4-2-3-1 trong tổng thể thời gian trận cầu của họ, tùy thuộc theo tính linh hoạt của cầu thủ. Cái đó gọi là positional play, lối chơi linh hoạt vị trí, xuất phát từ triết lý bóng đá dùng sự áp đảo quân số ở một khu vực để chiếm ưu thế trước đối thủ (overload). Triết lý này chính là may mắn của bóng đá hiện đại khi nó tạo ra một áp lực đòi hỏi các cầu thủ phải đa dạng hơn, linh hoạt hơn, có thể chơi nhiều vị trí khác nhau và quan trọng nhất, biết tuân thủ kế hoạch mà HLV đã đề ra (match plan) cũng như những điều chỉnh cấp kỳ mà HLV ra dấu hiệu từ đường biên.
Quay trở lại với 4-2-3-1, nó cũng phát xuất từ chính những sự điều chỉnh linh hoạt như thế. Có nhiều người ghi công HLV Javier Irureta (Deportivo La Coruna) hay John Toshack (Real Madrid) thời cuối thập niên 1990s đầu thập niên 2000s vì việc phát triển và sáng tạo 4-2-3-1. Có người thậm chí còn lùi lại sâu hơn trong lịch sử để bảo vệ quan điểm HLV Juanma Lillo người TBN mới là cha đẻ của 4-2-3-1. Nhưng khi xem lại những trận cầu của Brazil rực rỡ thời kỳ 1970, năm họ đăng quang ở World Cup, nguời ta mới giật mình nhận ra rằng chính sự di chuyển linh hoạt của Tostao, người đá cặp với Pele, đã tạo ra những khoảnh khắc 4-2-3-1 cho Selecao của Mario Zagallo. Lúc ấy, Zagallo có nhận ra ông đang tạo ra một cuộc cách mạng về sơ đồ chiến thuật hay không, chỉ có Chúa mới biết. Nhưng rõ ràng, con cáo già trên ghế huấn luyện của túc cầu thế giới đã muốn Tostao phải chơi linh hoạt hơn, khoét sâu vào vùng đệm (between the lines) giữa hàng thủ với hàng tiền vệ đối thủ. Và để đối đầu với một selecao biến ảo như thế, người Ý của Valcareggi đã dùng Bertini án ngữ trước mặt bộ tứ vệ, làm cầu nối với hàng tiền vệ. Nhưng tài năng xuất chúng của thế hệ vàng Brazil đã không cho phép Azzurri chống đỡ nổi dù ý niệm của Valcareggi là cực xuất sắc. Cũng chính ở cái vùng đệm (between the lines) mà Zagallo muốn dùng cầu thủ tấn công để khai thác đó, Valcareggi đã dùng 1 cầu thủ để tăng cường phòng ngự từ xa. Và họ, hợp thành với nhau, để tạo nên nền tảng cho sự khai thác, sáng tạo và phát triển 4-2-3-1 trong tương lai sau này: nền tảng từ việc sử dụng cầu thủ hoạt động cầu nối giữa hàng thủ – hàng tiền vệ và hàng tiền vệ – hàng tiền đạo.
Hãy thử đặt câu hỏi, với 4-2-3-1, nếu quy chiếu về lý thuyết cơ bản của bóng đá là 3 tuyến (phòng ngự – tiền vệ – tấn công) thì tại sao không viết gọn nó thành 4-2-4 hay 4-5-1 cho đỡ dài dòng? Thực chất, viết như thế không lột tả được hết cái khác biệt của sơ đồ này. 4-2-3-1 đã tách tuyến để đưa vùng đệm (between the lines) lên thành một tuyến mới hoàn toàn. Quy ước chung để phân tuyến khi đang chơi bóng là khoảng cách tối thiểu (lines) đủ để coi là hai tuyến riêng biệt phải là 9m15. Như vậy, khoảng cách gần nhất giữa hàng hậu vệ với hàng tấn công ở mức độ cơ bản nhất chấp nhận được là 28,5 mét. Đó là một khoảng cách lý tưởng để hình thành một khối với hình dạng (shape) cụ thể nhằm đáp ứng việc liên lạc với nhau bằng những đường chuyền và hỗ trợ nhau khi đối phương có bóng, nhằm hạn chế khả năng phát động của đối thủ. Và cũng chính từ cách chia tuyến như vậy, rất nhiều đội bóng xuất phát với sơ đồ 4-2-3-1 nhưng thực tế có thể biến hoá thành 4-1-2-2-1 với 1 cầu thủ đánh chặn, kiến thiết lối chơi từ phía dưới (deep lying play maker), 2 tiền vệ trung tâm, 2 cầu thủ tiền vệ tấn công (hoặc tiền đạo cánh, tiền đạo lùi…) và 1 trung phong. Chính việc mở thêm các tuyến như vậy đã khiến các đội bóng tiến tới kiểm soát không gian tốt hơn, hình thành các tam giác linh hoạt hơn rất nhiều. Và đó cũng là khi các đường chuyền “xuyên tuyến” (vertical pass) xuất hiện với vai trò ngày càng quan trọng hơn.
Chúng ta từng nghe rất nhiều về cái gọi là đường chuyền vượt tuyến và mô tả ấy khiến chúng ta rất dễ hình dung về một cú chuyền dài từ hàng thủ hướng tới hàng công. Nhưng xuyên tuyến thì lại hoàn toàn khác. Trong mội đội bóng, khi cầu thủ phát động triển khai cho một cầu thủ tổ chức đợt tấn công, đó được gọi là đường phát động. Và rất lâu rồi, thường cầu thủ tổ chức tấn công là người chơi tiền vệ trung tâm, hoặc chơi số 10. Song, với sự phát triển của bóng đá đa tuyến, cái gọi là đội bóng đa nhân tố tổ chức (multi play makers) cũng hình thành. Người tổ chức tấn công có thể là cầu thủ chơi tiền đạo cánh, có thể là tiền vệ trung tâm và có những lúc, là chính cầu thủ chơi kiến thiết từ phía dưới. Pirlo là một dạng ông trùm của những ông trùm trong cách kiến thiết từ phía dưới. Và chính những cầu thủ như thế đã tạo ra thứ gọi là đường chuyền xuyên tuyến, tức là một đường kiến thiết đợt tấn công bắt nguồn từ cầu thủ ở tuyến đệm phía dưới, hướng thẳng tới cầu thủ ở tuyến đệm phía trên và không cần qua chân tiền vệ tổ chức. Đó phải là đường chuyền không phải bóng bổng, theo trục dọc của sân. Và chính những đường chuyền sát thủ như thế đã ngày càng đề cao vai trò của những cầu thủ chơi ở tuyến đệm hơn nữa, cũng như tạo áp lực đòi hỏi các cầu thủ chơi ở tuyến đệm phải kỹ thuật và thông minh hơn nữa. Nó là lý do vì sao những người chơi ở cùng vị trí với Makelele đã tiến hoá kinh khủng ra sao ở ngày hôm nay và Jorginho của Chelsea chính là một dạng tiền vệ như thế. Và nếu Makelele có được trở lại tuổi 20 thì có lẽ ở thời đại này, anh khó lòng kiếm được một suất ở một CLB lớn như anh đã từng.
Vậy thì cuối cùng, 4-2-3-1 có chết hay không đã rõ. Nó vẫn còn đó, mạnh mẽ, và là nền tảng cho những phát triển về chiến thuật hiện đại. Nó vẫn còn đó, mạnh mẽ, là cái “khung” để sản sinh ra những tiền vệ xuất sắc, những tiền đạo cánh xuất sắc, những “quái thú” khai thác tốt tuyến đệm. Nó vẫn còn đó, mạnh mẽ, là một dấu mốc lịch sử của bóng đá hiện đại, một dấu mốc mà có thể trong tương lai, vẫn sẽ có những đội bóng thành công cùng thứ đang bị lầm tưởng là lỗi thời.
Chém bóng đá vs Hà Quang Minh 